kók/ë,-a

Përdorimi: emër i gjinisë femërore, numri shumës, kuptim i figurshëm

1. emër i gjinisë femërore, numri shumës
   kók/ë,-a -ë(t) dhe -a(t)
   • ▸ pjesa e sipërme e trupit të njeriut dhe të kafshëve, ku ndodhen fytyra, goja, trutë, sytë etj.; krye: kokë njeriu (#viçi, dashi); #paçe koke; shami koke; me kokë të qethur; nga koka deri te këmbët; më dhemb koka; e zuri koka filloi t’i dhembë koka; ia bëj me kokë i bëj shenjë me kokë; e bëri kokën tullë e qethi kokën krejt; s’ka tru në kokë është i trashë nga mendja; ia prenë kokën e therën; / njësi për të numëruar njerëzit e bagëtinë: taksë për çdo kokë (hist.); (ka) njëqind kokë #dhen; #okë e kokë secilit aq sa i takon; kokë për kokë për secilin; rrogë e kokë.
     Shiko gjithashtu: #viçi, #paçe, #dhen, #okë
   • ▸ #zhardhoku i një bime; fryt i rrumbullakët, kokërr; send në këtë trajtë: kokë qepe (hudhre); koka e bastunit; gjilpërë me kokë.
     Shiko gjithashtu: #zhardhoku
2. kuptim i figurshëm
   • ▸ kjo pjesë e trupit të njeriut, si qendra e të menduarit; aftësia e njeriut për të menduar e për të arsyetuar; mendja, mendtë; krye (edhe në disa njësi #frazeologjike): njeri me kokë njeri i mençur; ia mbushi kokën e bindi; ia bëri koka e ka fajin vetë; s’ia preu koka nuk arriti ta kuptojë a ta mendojë mirë; s’kishte kokë; më nxjerr koka tym jam si i hutuar; m’u bë koka #çorbë (#dhallë, bozë, përshesh, #lëmsh, tym) më janë ngatërruar mendimet; mbeta i hutuar; m’u bë koka #daulle (nga zhurma, nga fjalët e shumta); më #buçet koka; më zien koka; më digjet koka (nga telashet); më avullon koka (nga #hallet); m’u hap koka (m’u ça koka) më dhemb koka nga lodhja mendore etj.; na çau kokën na shurdhoi; na mërziti shumë; nuk çan kokën nuk shqetësohet, nuk mërzitet, nuk e lodh mendjen; mos më #çaj kokën!; s’di ku kam kokën (nga telashet); s’e ka kokën në vend nuk e ka mendjen fare; i #hipi (i kërceu) në kokë (në tru) iu ngul në mendje për të bërë diçka dhe nuk heq dorë; e ka kokën #gdhe është kokëgdhe; i vjen koka vërdallë; bën sipas kokës bën siç mendon vetë; nuk i merr vesh koka; i ka marrë koka (kryet, mendja) erë punon a vepron pa menduar mirë pasojat; është kokëkrisur; i mbiu në kokë (një ide); ata kanë një kokë ata mendojnë e veprojnë njëlloj; nuk i hyn në kokë; e ka kokën shkëmb është kokëfortë; e ka kokën bosh (plot); është kokë e madhe ai është njeri me dije të shumta; koka bën, koka pëson (fj. u.); kush s’ka kokë ka këmbë (fj. u.) kush nuk e lodh mendjen, do të lodhet më shumë nga ana #fizike; humbi kokën e pyet për flokët (fj. u.).
     Shiko gjithashtu: #frazeologjike, #çorbë, #dhallë, #lëmsh, #daulle, #buçet, #hallet, #çaj, #hipi, #gdhe, #fizike
   • ▸ kjo pjesë e trupit, si përfaqësuese e jetës së njeriut; vetja; krye (edhe në një disa njësi #frazeologjike): mik për (me) kokë mik që jep edhe jetën për mikun; lë (jap) kokën për të; la kokën (kryet) në luftë; shpëtoi (rrezikoi) kokën; i iku (i shkoi, i fluturoi) koka e vranë; përgjigjem me kokë; me kokë (me krye) në torbë (në thes) me rrezik të madh; i bëri dëm kokës; ia hëngri kokën (tahmaja) e pësoi nga tahmaja; ia shtypi (ia theu, ia këputi) kokën e asgjësoi, e vrau; theu kokën ra e u vra keq; thyej kokën! shko në djall! vuri kokën në #satër vuri jetën në rrezik të madh; vuri kokën në #kandar vuri veten në #lojë a në rrezik; për kokën e babait (e djalit)! (betim.); ajo (nëna) ia ka bërë kokën; i ra një #hall mbi kokë; rrit gjarprin të të hajë kokën (fj. u.) thuhet për një njeri që tregohet mosmirënjohës; koka e falur nuk pritet (prov).
     Shiko gjithashtu: #frazeologjike, #satër, #kandar, #lojë, #hall
   • ▸ fillimi i një vargu qeniesh a sendesh: koka e kolonës (e trenit); / edhe pjesa a ana më kryesore e diçkaje: koka e krevatit (e djepit).
   • ▸ edhe drejtuesi, udhëheqësi; kreu: ai #pandeh se është koka e vendit; #turmë (parti) pa kokë; / thelbi i diçkaje; kreu: bisedë pa kokë bisedë pa një përmbajtje a pa pikësynim të qartë.
     Shiko gjithashtu: #pandeh, #turmë