Ishte vjeshtë. Një vjeshtë e sertë, me ajër të ftohtë të mprehtë si brisk, kur toka jepte frymën e fundit përpara dimrit dhe njerëzit, të numëruar e të komanduar, derdheshin në aksion. Nxënës shkollash, punëtorë, fshatarë, pleq e plaka. Të gjithë në aksion me goditje të përqendruar për korrjen, çveshjen dhe magazinimin e misrit. Misri hibrid ishte buka e popullit, drithi i shenjtë i kohës, fjalë që përsëritej më shpesh se sa e hanim atë buk. Ajo përsëritej derisa të zëvendësonte edhe bukën vetë.

Atë vjeshtë u shpall edhe sihariqi i madh: Shqipëria e prodhonte bukën vetë. Altoparlantët e thoshin me zë metalik, sikur po lexonin një profeci. Ishte fitorja më e madhe e socializmit tonë krenar, që ecte i vetëm, i rrethuar nga armiq imagjinarë, drejt horizonteve të ndritshme, duke e mundur sistemin e kalbur kapitalist që po binte copë-copë mbi glob dhe po përpihej nga llava e kuqe e socializmit.

Aksioni ishte shpallur në shkallë rrethi. Në parcelën më të madhe ishte ngritur qendra e zërit, gryka e hekurt e propogadës sê Partisë. Prej andej përhapeshin si stuhi të frikshme, komunikata, thirrje, citate të udhëheqësit të pavdekshëm, tabela emulacioni, raporte për norma të thyera e ndërgjegje të pastra socialiste. Pauzat mes tyre, si joshje, këngë revolucionare e popullore që i këndonin Partisë, udhëheqësit, jetës së re dhe lumturisë së detyruar.

Që në pranverë të ati viti kishte nisur fushata politike për projekt-kushtetutën e re, libri që do ta zhveshte njeriun e ri nga prona, nga Zoti, nga çdo strehë shpirtërore. Shqipëria do të shpallej vendi i vetëm ateist në botë. Qielli do të mbetej i zbrazët, pa Zot. Zoti do të ishte vetë udhëheqësi që do ta kishte në dorë jetën e shtetasve të vet. Toka e përbashkët, shtëpitë të përbashkëta njeriu i vogël dhe i bindur.

Kishin kaluar rreth dy javë që kishim nisur klasën e pestë. Për ne të vegjlit, kalimi nga fillorja në tetëvjeçare dukej si kalim nga një breg në tjetrin, pa urë. Na caktuan të çveshnim misër pranë qendrës së zërit, aty ku sytë e Partisë shihnin edhe mendimet.

Na ndanë nga një kavaleto misri, piramida të zverdhura që na grisnin gishtat. Mësues kujdestar kishim Ylvi Bajrsadikun. Na jepte gjuhë e letërsi. Ishte nga Kosova. Një mësues dardan, me zë të qetë e sy të kthjellët. Ai vinte te secili prej nesh, na ndihmonte të çveshnim misrin dhe, si gjithmonë, na mësonte si të çvishnim kallirin pa dëmtuar duart tona tê brishta. Ai njëkohësisht na thoshte: Të mos e thyesh fjalën, edhe kur dora të dhemb.

— Mbaje kallirin, — thoshte, — dhe mos e shi. Edhe fjala është si misri: po e shive duke e çvesh, humb.

Nuk kishte kaluar as një orë kur nga goja metalike e altoporlantit u dha lajmi: Pas aksionit do të zhvillohej një mbledhje e madhe në sallën e kinemasë, në Shtëpinë e Kulturës. Ishin ftuar mësuesit dhe populli.

Unë dhe Marku, shoku im i ngushtë, fqinj e shok banke, shkuam nga kureshtja. Nuk dinim ç’ishte mbledhja e madhe. Ne njihnim vetëm mbledhjet e klasës, ku qortimi e kritika vinte me buzëqeshje.

Kur hymë në rrugën kryesore të qytetit, pamë burra me pushkë “gjermane” në krah. I njihnim. Ishin kryesisht nga fshati aty afër dhe disa nga qyteti. Më tej, te dera e Shtëpisë së Kulturës, policë me automatikë. Armët u shkëlqenin si dhëmbë kafshe grabitqare. Na u duk e çuditshme, por e menduam se kishin ardhur për të vënë rregull në atë ditë aksioni të rrëmujshëm.

Salla u mbush shpejt. Unë me Markun u futëm nga dera dytësore dhe u mbështetëm pas murit. Në rreshtat e parë ishin ulur mësuesit. Në mes tyre, drejt e i qetë, qëndronte mësues Ylviu.

Në skenë, në tavolinën me mbulesë të kuqe, si altar gjaku, u ulën tre burra e dy gra: Sekretari i Partisë, drejtoresha e shkollës, e tre të tjerë me fytyra zyrtare por që nuk i nihnim. Mbledhja nisi me projekt-kushtetutën dhe ashpërsimin e luftës së klasave. Fjalët binin si çekanë.

Sekrrtari i partisë dhe Drejtoresha e shkollës e lakuan disa herë emërin e mësues Ylviut duke e kritikuar për hapje fjalësh të rrme që ishin armiqësore për sistemin socialist.

Papritur, njëri nga burrat zbriti nga skena dhe u ndal përballë mësues Ylviut. Ishte kryetari i Degës së Punëve të Brendshme. Thirri dy policë. Më pas zëri tij shpoj sallën:
— Ylvi Bajrsadiku! — bërtiti. — Në emër të popullit jeni i arrestuar!
Mësuesi u ngrit. Bëri një hap përpara.
— Ne emër të ëcilit popull? — pyeti qetë.
— Për atë që s’ka zë?.

Prangat e rënda të verdha metalike në dorën e policit u shfaqën si dhëmbë hekuri. Ia kthyen duart pas, ia shtrënguan deri në kockë. Salla u bë varr. Edhe fryma u ndal.

E nxorën jashtë. Në rrugë priste “Gazi i Degës”. E hodhën brenda si thes me patate. Porta u mbyll me forcë. Motori hungëroi.
* * *
Ylvi Bajrsadiku kishte mbi 15 vjet që ishte arratisur nga Kosova dhe kishte ardhur në Shqipëri. Ai kishte rreth 10 vjet që ushtronte profesionin e mësuesit në rrethin tonë pas pesë vitesh sorollatje nëpër kampe emigracioni, e zyra të degëve të brendëshme. Në qytetin tonë kishte 5 vjet që kishte ardhur, që kurë unë kisha nisur klasën e parë.

Ai ishte arratisur nga Kosova pasi përndiqej nga regjimi jugosllav si njeri që dëmtonte bashkim-vllazrimin e shpallur nga Partia Komuniste Jugosllave për popujt që përbënin federatën jugosllave. Pasi ai luftonte për të drejtat kombëtare të popullit shqiptarë që jetonte në tokat e veta në Jugisllavi.
* * *
Hetuesia nisi që atë natë. Një dhomë pa dritare, e izoluar me hekura tê trasha e të ndryshkura. Mure të zhveshura, të lagura nga fryma e njerëzve që kishin qëndruar aty. Një llampë e varur nga tavani, sy i verbër që nuk shihte, vetëm digjte.

— Fol! — tha hetuesi, pa e parë. — S’kam ç’të fsheh. Nuk e di se pse më keni sjellë këtu, — tha Ylviu.
— Çdo njeri ka diçka për të fshehur, ndaj dhe guri, po ta godasësh fort coptohet duke nxjerr zemrën jashtë, — e mbylli fjalën me ulërimë hetuesi.
Goditja erdhi si rrufe. Pytjet e tij ishin ulërima.
— Kush të dërgoi nga Kosova?
— Fjala e lirë në dheun amë.
— Fjala nuk kalon kufij!
— Kalon, kur pushkët heshtin.

Një shkelm. Një tjetër grusht.
— Prano! Ke agjituar kundër partisë e pushtetit popullorë! Ke helmuar fëmijët tanë! Ky ka qenë misioni juaj i vërtetë.
— Unë erdha këtej nêpër errësirë e male me borë për t'u larguar nga një armik. Më duket se këtu gjeta një më të madh.
— Përgjigja jote është minë! — ulëriu hetuesi.
Goditjet vijuan derisa u shemb në çimeto pa ndjenja.
Një kovë me ujë të ftohtë i hodhën përsipër. Trupi u drodh.
— Nënshkruaj! — ulëriu prokurori që ishte bashkë me hetuesin.
— Çfarë?
— Fajin!
— Faji im është se kam besuar te fjala e lirë në dheun amë.
— Fjala jote do të varroset bashkë me ty!
Ditë pa emër. Net pa gjumë. Trupi i tij u bë hartë dhimbjeje, por mendja mbeti e freskët. E vetmja gjë e lirë në qenien e tij. Fjala nuk iu thye. Dit—netët në qeli, që ishte veçse një birucë betoni, bashkëjetonin me torturat.

Një mêngjes të ftohtë dera e qelisë u hap. Hynë tre burra, kryeyari i Degës, Prokurori dhe hetuesi. Në dorë mbanin disa letra të shtypura. Ishte deklarata që duhej të firmosej me patjetër. Një deklaratë e fabrikuar. Me emra dëshmitarësh të përpunuar.
— Firmose! — ulêriu prokurori.
— Nuk kam thënë gjë! Jam i pafajshëm. Ju i trembeni dritës, diturisë. Ju e keni fabrikuar atë deklaratë. Si ta firmos unë?
Në atë çast fëtyta e kryetarit të degês mori flakë:
— Do ta firmosni. Aty jan deponimet tuaja që keni dhënë vetë. Jan fjalët e dëshmitarëve që ke dashur ti helmosh me propogandën tënde tê fabrikuar në qarqet revizioniste tê Beogradit.
Kryetari dhe prokurori dolën jashtë. Në qeli qëndroj vetêm hetuesi, i cili nisi punën në trupin e mavijosur, shqyer e të përgjakur të Mësuesit Dardan që dukej si një shpat mali i mbuluar nga llava e kuqe qê valon, por që qëndron drejt në këmbê.

E dërguan edhe në Tiranë në hetuesinë speciale, por nuk pranoj t'a firmoste deklaratën e fabrikuar. Pas një viti e gjysëm hetuesie të përgjakëshme, më në fund e sollën për gjykim po nê atë sallë ku para tetëmbëdhjet muajsh i kishin vënë prangat. Po ajo sallë. Po ata njerëz, veç ndryshonin ata të podiumit.

Gjyqi u bë spektakël. Salla ishte e mbushur përtej frymës. Jashtë, altoparlantët ulërinin deri në kube të qiellit për ata që nuk i kishte nxënë salla. Trupi gjykues ishte ulur si një mur i ftohtë: Kryetari me arsim fillor, me një fytyrë të ashpër si gurë shtufi, një anëtar, sekretari dhe prokurori.

— I pandehur Ylvi Bajrsadiku! — foli kryetari. — Armik i popullit! Ke futur dyshim për sistemin tonë politik në mendjet e fëmijëve! Ke futur helmin revizionist të Jugisllavisë.
— Kam futur dritë, — tha Ylviu.
— Drita jote është zjarr! — bërtiti prokurori.
— Zjarri ngroh, kurse errësira vret.
Kryetari goditi tavolinën.
— Hesht! Këtu flet populli!
— Populli hesht. Ju flisni në emër të tij. — tha Ylviu duke e hedhur vështrimin thellë në sallë.
Një murmurimë u përplas në sallë.

— Pranon fajin? — pyeti prokurori.
— Pranoj mësimin. Pranoj fjalën e lirë.
— Mësimi yt është krim! Fjalën e lirê e ka partia!
— Atëherë dija ju tremb. Fjala e lirë ju tremb.
Prokurori u ngrit në këmbë.
— I pandehur! Në hetusi keni thënë shumë. I kemi të shkruara deklaratat tuaja. Pse po gënjen. Kemi dëshmitarë.
— Deklarat tuaja jan të fabrikuara. Unë nuk kam se ç'të them. Gjithçka e keni thënë vetë, me shkrim, e tani do ta thoni me gojën e dëshmitatëve të rremë.
— Pusho! — ulëriti kryetari, aq sa salla u drodh. — edhe këtu para gjyqit të popullit po propogandoni. Ne kemi drejtësi. Ne i gjykojmë gjërat hapur, para popullit.
— Para cilit popull? Para turmave të manipuluara?... para kësaj turme të zverdhur, të leckosur?
— Pushkatim! Për shembull! Që fjala të mos guxojë më! — bërtiti kryetari i gjykatës duke i rënë me grusht sa mundi tavolinës.
Fjala ra si gur varri mbi trupin e gjallë të turmës në sallë e jashtë sajë.
— Ajo gojë nuk duhet të flasë më! — fjalët dolën nga goja bashkë me stërkalat e pështymës që vajtën deri tek rrjeshti i parë i karrikeve ku ishin ulur paria e qytetit.

Prokurori i veshur me një gëzhuk ngjyrë ushtarake, me jakë gëzofi të ngritur, nxori nga një dosje e kuqe disa letra dhe ja dha krueyarit të gjykatës. Ai i mori në dorë dhe i'a zgjati sekretarit. Ai pa lëvizur lexoj:
— Të Paraqitet dëshmitari i parë shoku Zenel Salia.
Në sallë hyri një burrë i shkurtër me fytyrë të zeshkët, të zverdhur dhe të mpakur. Pasi dha gjeneralitetet, u betua se do të thoshte vetëm të "vërtetën", nisi nga dëshmia:
— Unë e njoh që kurë ka ardhur këtu Ylviun pasi jam mësues filloreje në këtë shkollë. — e nisi dëshminë e tij Zeneli. — Ndonëse kisha dyshime për të pasi vinte nga një vend revizionist, në fillim m'u duk burrë i mirë dhe mendova që me të vërtetë ka hikur nga andej për shkak të përndjekjes nga shteti jugosllav, por ky më doli tjetër njeri. Një agjent i UDB-së, e ku ta di unë se i kujt tjetër.
— Salla dukej se as frymë nuk merrte. Dëshmitari vijoj llomotitjet e tija.
— Ai një herë kur ishim për ekskursion në pllajën e bjeshkëve tona, më tha në sy të nxënësve se Kosova ka male e pllaja edhe më të mira se këto. Edhe atje ka njerëz të ditur, të shkolluar. Kjo për të ulur njeriun e ri të shoqërisë tonë socialiste. Kjo për të nxirë kopshtin me lule në ballkonin e botës kapitaliste që po jep shpirt. Më e rëndë ka qenë propoganda e tij, madje në këtë sallë kur kritikoj projekt-kushtetutën kur po e diskutonim në atë kohë.

Pasi dëshmitari llomotiti deri në fund dëshminë e tij. U përkul lehtë nga trupi gjykues, i qullur nga maja e kokës, e deri në fund të këmbëve në djersë. Kryeyari i gjykatës i'u drejtua Ylviut:
— I pandehur keni gjë për dëshmitarin?
— Po! — tha Ylviu.
— Në të gjitha llomotitjet e tija të pa vlera e të pa vëreta, ka thënë një të vêrtetë të madhe.
Me të vërtetë unë në këtë sallë në atë kohë kur po diskutohej projekt-kushtetuta, kërkova që neni i parë i kushtetutës të korigjohej. Kërkova që të hiqej fjala, "Kufijtë e Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë jan të patjetërsueshëm", pasi kemi më shumë se gjysmën e trojeve shqiptare jashtë kufijëve shetërorë të shtetit të Shqipërisë. Ky nen na ndalon bashkimin kombëtarë edhe sikur të rrënohet Jugisllavia, që për mua nuk e ka të gjatë.
— Pusho i pandehur! — ulëriu kryetari, — Shqipëria është shkëmb graniti. Nuk guxon kush ti prek kufijt tanë.

Pasi llomotitën edhe dy dëshmitatët e tjerë gënjeshtra të fabrikuara në zyrat e Degës së Punëve të Brendëshme, e mori fjalën prokurori për të dhënë pretencên. Ajo dihej, e kishte thënë pak më parë vetë kryetari. Pretenca e prokurorit ishte vetëm një formalitet në sytë e turmës.
— I pandehuri Ylvi Bajrsadiku ka shkelur disa nene të kodit tonë penal. Kjo doli edhe këtu nga ana jonë me faktete që paraqitëm para jush, si dhe nga dëshmitë e dëshmitarëve. I pandehuri si agjent i UDB-së dhe i disa shteteve të tjera armike ka bërë agjitacion e propogandë për përmbysjen e Pushtetit Popullorë. Duke u mbështetur në ligjet e kodit penal të Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë, kërkoj dënimin me vdekje, me pushkatim.

Sallën e mbuloj një heshtje si qefin i zi. Një mesoburrë u ngrit nga mesi i sallës dhe bërtiti:
— Ai është serb, duhet varur në litarë!
Salla u ndez, velloja e zezë e heshtjes u drodh.
— Rroftë Drejtësia Popullorë! Poshtë armiqtë e tradhtarët! Rroftë udhëheqësi ynë i madh! — më pas shpërthyen duartrokitjet.

Sapo ra qetësia në sallë, Ylvi Bajrsadiku i'u drejtua ati që foli nga mesi i sallës:
— Larg këtij trolli, por serbin t'a pruftë Zoti në pragun e shtëpisë tëmde, që t'a njohësh se si është në të vërtetë.
— Pusho! — Ulëriti kryeyari i gjykatës, — ajo gojë s'do të flasë më.

Pasi treshja e gjyqtarëve pëshpëritën në veshë të njëritjetrit, u ngritën në këmbë. Kryeyari lexoj vendimin, pa as një ndryshim nga pretenca që lexoj prokurori.

Për Ylvi Bajrsadikun ajo mbrëmje që po binte ngadalë nga bjeshkët do të ishte e fundit për të. Por të paktën e qetë pas një viti e gjysêm torturash.

E pushkatuan në agim. Pa zë. Pa emër. Pa varr.

Por mësuesi dardan mbeti. Në mendjen tonë si fjala e fundit që nuk u tha dot, si libër i djegur që ende ngroh. Dhe ne, nxënësit e tij, mësuam se gjuha mund të lidhet me pranga, por nuk vritet. Ajo ecën, si kujtim epik, përtej pushkës e litarit.

Kanë kaluar shumë vite. Unë jam rritur. Flokët më janë zbardhur para kohe, jo nga mosha, por nga kujtesa. Qyteti ka ndërruar emra rrugësh, ka rrëzuar bustet, kan heshtur altoparlantët, por nuk ka mësuar ende të dëgjojë.

Herë pas here, kur kaloj pranë ish-Shtëpisë së Kulturës, më duket se ende dëgjoj zhurmën e prangave. Jo si tingull, por si ndjesi, një hekur që shtrëngon frymën. Aty mësova për herë të parë se drejtësia mund të vishet me kostum, ndërsa krimi me flamur.

Mësues Ylviu nuk ka varr. Nuk ka një gur ku të çosh lule. Por ai është varrosur ndryshe: Në fjalët që nuk i thashë atë ditë, në pyetjet që nuk guxova t’i bëj më vonë, në çdo libër që hap me frikë dhe respekt.

Kur u bëra vetë sa mësues Ylviu, në ditën e parë kur u takova me njerzit në tubim të lirë, pa protokoll, nuk u fola për programe partishë, as për moral. U thashë vetëm këtë:
— Fjala është më e fortë se frika, se plumbi e litari. Po ta humbim frikën, fjala do t’na mbrojë.

Ata më panë pa e kuptuar. Ashtu siç e shikonim ne dikur Ylvi Bajrsadikun.
Dhe atëherë e kuptova: Pushkatimi i tij nuk ishte fundi. Ishte mësimi i fundit. Dhe më i vështiri.